در اين عهد آل سلجوق نيز پديدار شدند و بر ملوك ترك غلبه يافتند و در زمرهء واليان ايشان درآمدند و اين سنتى است كه دول بيابانگرد بر دولتهاى متمدن شهرنشين غلبه مىيابند . آل سلجوق بر خاندان سبكتكين نيز پيروز شدند و بعد از قرن چهارم بر سراسر بلاد اسلام مستولى شده بودند و سرزمينهايى از هند تا پايان معموره در شمال و از چين تا خليج قسطنطينيه در مغرب را زير فرمان درآوردند . همچنين يمن و حجاز و شام را گرفتند و بسيارى از بلاد روم را تصرف كردند و دولتى تشكيل دادند كه پس از دولت عربى و خلفا در عالم اسلام بدان وسعت دولتى شناخته نشده است . و آنچنانكه سنت خداوند در ميان بندگان است آن دولت عظيم پس از دويست سال منقرض شد . پس از آمدن تركان سلجوقى به خراسان ، از پى آنها در نواحى تركستان و كاشغر قوم ديگرى از ترك آمدند . اينان را ختا مىگفتند و از پس آنها اقوام مغول به تركستان تا حدود چين قدم نهادند . ملوك خانيه تركستان به سبب ناتوانيشان ياراى دفع آنان نداشتند . ارسلان خان محمد بن سليمان بن داود بغراخان آنان را در پادگانهايى ميان كشور خود و چين جاى داد و آنان را در آن سرزمينها اقطاع داد . آنان نيز در آن نواحى دست به فساد و شورش گشودند . آنگاه پادشاه بزرگ ترك گورخان [ 1 ] در سال 531 [ 2 ] از چين در حركت آمد . امم ختا نيز به دو پيوستند . محمودخان بن محمد بن سليمان داود بغراخان صاحب تركستان و ما وراء النهر از خانيه كه خواهرزادهء سلطان سنجر بن ملكشاه سلجوقى پادشاه خراسان بود به مقابلهء ايشان رفت . محمودخان شكست خورد و از دايى خويش سلطان سنجر يارى طلبيد ملوك خراسان و سپاهيان مسلمان گرد آمدند و براى نبرد از جيحون گذشتند . طوايف ترك و ختا نيز به نبرد آمدند در ماه صفر سال 536 نبرد درگرفت و سنجر شكست خورد و زنش به اسارت افتاد . گورخان پادشاه ترك پس از چندى آزادش كرد و بر ما وراء النهر استيلا يافت . گورخان در سال 537 بمرد و بعد از او دخترش به جايش نشست . دختر نيز درگذشت و مادرش زوجهء گورخان به پادشاهى رسيد . آنگاه دولتشان منقرض شد و ما وراء النهر در دست ايشان بماند . تا آنگاه كه در سال 612 علاء الدين محمد بن تكش بر خوارزم مستولى شد . او و پدرش ، خوارزمشاه لقب داشتند . ملوك خانيه در بلاد خود در ما وراء النهر بودند . براى دفع ختا از ايشان يارى خواستند . زيرا ختاييان در آن طرف آشوب و فساد بسيار كرده بودند . خوارزمشاه به دادخواهى آنان پاسخ داد و در سال 606 از آب بگذشت . پادشاهشان در اين روزگار سالخورده و به فنون رزم آگاه بود . چون روياروى آمدند دشمن را منهزم نمودند و پادشاهشان طاينگو [ 3 ] را خوارزمشاه اسير كرد و به خوارزم فرستاد . و ساير بلاد ختا را تا اوزگند

--> [ ( 1 ) ] متن : كوخان . [ ( 2 ) ] متن : 521 . [ ( 3 ) ] متن : طانيكوه .